Nhận biết đậu mùa khỉ (mpox) dựa chủ yếu vào tổn thương da – niêm mạc: nốt chắc, lõm ở giữa, thường đau, đi từ mụn nước, mụn mủ đến đóng vảy [7]. Khó ở chỗ nhiều người chỉ có một vài nốt ở vùng kín, hậu môn hay quanh miệng [7], nên dễ nhầm với herpes, giang mai. Thực tế, chỉ nhìn bằng mắt không đủ để kết luận vết loét vùng kín là bệnh gì [10]. Bài viết giải thích cách bệnh lây, hình ảnh nốt mpox, điểm khác với các bệnh hay bị nhầm và khi nào bạn nên đi khám.
Mục lục
Mpox (đậu mùa khỉ) là gì, có còn đáng lo ở năm 2026?
Mpox, quen gọi là đậu mùa khỉ, là bệnh do virus monkeypox (chi Orthopoxvirus) gây ra, với biểu hiện ban đau trên da, sưng hạch, sốt, đau đầu, đau cơ [1]. Bệnh lây chủ yếu qua tiếp xúc gần, kể cả quan hệ tình dục [9], nên thường được xem xét cùng nhóm bệnh lây truyền qua đường tình dục (STD/STI), dù không chỉ lây theo đường này.
Virus có hai nhánh: clade I (Ia, Ib) và clade II (IIa, IIb) [3]. Clade IIb lan ra hơn 100 nước từ đợt dịch 2022 [8]. Clade Ib xuất hiện ở CHDC Congo năm 2023 [3] và đến tháng 8/2026 đã lây trong cộng đồng ở một số nước châu Âu [2].
Trước đây, clade I được ghi nhận có tỷ lệ tử vong cao hơn [8]. Tuy nhiên, WHO đánh giá tỷ lệ tử vong của clade Ib hiện tương đương clade IIb [3], và đa số ca tử vong là người suy giảm miễn dịch [8]. Theo báo cáo ngày 14/09/2026, WHO vẫn xếp nguy cơ toàn cầu ở mức “trung bình” và gia hạn khuyến nghị thường trực tới tháng 8/2027 [2].
Tình hình tại Việt Nam và TP.HCM
Theo HCDC (Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP.HCM) công bố ngày 17/08/2024, từ năm 2023 đến giữa tháng 8/2024, khu vực phía Nam ghi nhận 199 ca, 8 ca tử vong; riêng TP.HCM có 156 ca, 6 ca tử vong (số liệu của Viện Pasteur TP.HCM) [19]. Hiện chưa có số liệu tổng hợp chính thống cập nhật cho giai đoạn 2025–2026. Cần nhấn mạnh, mpox không phải “bệnh của riêng nhóm người nào”: bất kỳ ai tiếp xúc gần với người bệnh đều có thể mắc [1].
Đậu mùa khỉ lây qua đường nào, bao lâu thì phát bệnh?
Mpox lây chủ yếu khi da hoặc niêm mạc chạm trực tiếp vào nốt, dịch hay vảy của người bệnh, qua các đường sau [9]:
- Da chạm da với vùng có ban hoặc vảy.
- Quan hệ tình dục đường miệng, hậu môn, âm đạo; hôn.
- Dùng chung chăn ga, khăn tắm, đồ chơi tình dục.
- Mẹ truyền sang thai nhi.
Thời gian ủ bệnh thường khoảng 1 tuần, có thể tới 3 tuần [1] [13]. Người bệnh có thể lây 1–4 ngày trước khi có triệu chứng [9] và còn lây cho tới khi mọi vảy bong hết, da mới lành lặn [7]. Với người hoàn toàn không có triệu chứng, hiện chưa có bằng chứng rõ là có lây hay không [9] [3]. Do đó, nếu từng tiếp xúc gần với người bệnh, bạn nên tự theo dõi triệu chứng trong 21 ngày [1].
Nốt đậu mùa khỉ trông như thế nào?
Để nhận biết đậu mùa khỉ, hãy chú ý hình thái nốt: chắc, nằm sâu, bờ rõ, lõm ở giữa (lõm rốn) và đau; khi đóng vảy thì chuyển sang ngứa [7]. Tổn thương lần lượt đi qua 5 giai đoạn [7]:
- Dát — vết phẳng, đổi màu.
- Sẩn — nốt nhô lên, chắc.
- Mụn nước.
- Mụn mủ, thường lõm ở giữa; bác sĩ da liễu gọi đây là “mụn mủ giả” [16].
- Đóng vảy — vảy bong, để lại da non.
Toàn bộ quá trình thường lành trong khoảng 2–4 tuần [1].
Điều nhiều người chưa biết là ban mpox có thể chỉ có 1 hoặc vài nốt [7]. Trong chuỗi 528 ca năm 2022, 64% người bệnh có từ 10 tổn thương trở xuống [11]. Vì vậy, đừng tự so ảnh trên mạng để kết luận.
Vị trí hay gặp: vùng kín, hậu môn, quanh miệng
Vị trí nốt cũng là manh mối để nhận biết đậu mùa khỉ. Trong đợt dịch 2022, 73% người bệnh có tổn thương vùng hậu môn – sinh dục và 41% có tổn thương niêm mạc [11]. Với clade Ib, 89% người lớn có tổn thương da vùng sinh dục [14]. Nốt cũng có thể mọc ở mặt, miệng, tay chân, ngực, lòng bàn tay và lòng bàn chân [1] [7].
Ngoài nốt da, mpox có thể gây đau hậu môn, phân có mủ hoặc máu [7]; viêm niệu đạo, viêm quy đầu, bí tiểu [3]; phù dương vật hoặc bìu (khoảng 10,7% theo tổng hợp 5.472 bệnh nhân) [12].
Sốt, sưng hạch có luôn đi trước nốt?
Không. Nhiều người sốt, mệt, sưng hạch trước khi nổi ban, nhưng có người nổi ban mà không có triệu chứng báo trước [7]. Trong đợt dịch 2022, 62% người bệnh sốt và 56% sưng hạch [11].
Dù vậy, sưng hạch vẫn là dấu hiệu nổi bật của mpox [7] [4]. Một số người bị viêm kết mạc (đỏ, đau mắt), tỷ lệ gộp khoảng 8,9% [15] — dấu hiệu cần đi khám sớm.
Nổi mụn nước, vết loét vùng kín: mpox hay herpes, giang mai, sùi mào gà?
Muốn nhận biết đậu mùa khỉ ở vùng kín, câu trả lời thẳng là: không thể phân biệt chắc chắn bằng mắt. CDC lưu ý chẩn đoán vết loét sinh dục chỉ dựa vào hỏi bệnh và thăm khám thường không chính xác; herpes sinh dục và giang mai là hai nguyên nhân hay gặp nhất [10]. Hơn nữa, mắc một bệnh lây qua đường tình dục khác không loại trừ mpox [8]; năm 2022, 29% người được xét nghiệm có bệnh như vậy đi kèm [11].
Chỉ là gợi ý — nhiều bệnh có thể xảy ra cùng lúc, cần bác sĩ khám và xét nghiệm.
| Bệnh | Gợi ý thường gặp (không phải tiêu chí chẩn đoán) | Nguồn |
|---|---|---|
| Mpox | Nốt chắc, nằm sâu, lõm rốn, đau; đi từ dát, sẩn, mụn nước, mụn mủ đến vảy; có thể chỉ 1 vài nốt; hay sưng hạch | [7] [4] [11] |
| Herpes sinh dục | Chùm mụn nước nhỏ, giống nhau, trên nền da đỏ; vỡ thành vết loét nông, đau | [17] |
| Giang mai | Săng (vết loét) thường đơn độc, nền cứng; loét amidan do giang mai thường không đau (khác nốt mpox thường đau); tổn thương toàn thân xuất hiện nhiều tháng sau săng | [17] |
| Sùi mào gà | Sẩn hoặc mảng sùi; không có giai đoạn mụn nước – mụn mủ | — |
| U mềm lây | Sẩn lõm rốn, trong mờ; dễ nhầm với mụn mủ lõm rốn của mpox | [17] |
Ghi chú: dòng sùi mào gà là mô tả chung; hiện chưa có nghiên cứu so sánh trực tiếp sùi mào gà với mpox.
Đọc thêm: những hiểu lầm thường gặp về herpes simplex, hỏi đáp về giang mai và các bệnh lây qua đường tình dục, bệnh sùi mào gà và u mềm lây.
Tại Phòng khám Da liễu Anh Mỹ, với nốt hay vết loét vùng sinh dục, bác sĩ khuyến nghị xét nghiệm thay vì phỏng đoán, vì một người có thể mắc hai bệnh cùng lúc [8] [11].
Mpox khác thủy đậu và zona ra sao?
Để nhận biết đậu mùa khỉ với thủy đậu, WHO lưu ý thủy đậu thường tiến triển nhanh hơn, ban tập trung ở thân mình, ít khi có nốt ở lòng bàn tay, bàn chân và không sưng hạch [4]. Trong khi đó, zona thần kinh thường là ban đau ở một bên cơ thể, theo dải thần kinh, hay gặp ở người lớn tuổi [17].
Lưu ý, việc các nốt cùng hay khác giai đoạn không đáng tin để phân biệt: đợt dịch 2022 ghi nhận nhiều ca mpox có nốt ở nhiều giai đoạn cùng lúc [18]. Ngoài ra, một người có thể nhiễm cả mpox lẫn thủy đậu [4].
Viêm niệu đạo, viêm trực tràng: đừng nhầm với lậu, chlamydia
Mpox có thể gây viêm trực tràng và viêm niệu đạo [3] [7], dễ lẫn với bệnh lậu hoặc chlamydia. Các bệnh này có thể xảy ra đồng thời, nên cần xét nghiệm để phân biệt [8]. Bạn có thể tham khảo thêm triệu chứng bệnh lậu ở nam và nữ và viêm niệu đạo tái phát.
Bác sĩ chẩn đoán đậu mùa khỉ bằng cách nào?
Nhận biết đậu mùa khỉ qua hình ảnh chỉ là bước đầu. Để xác định bệnh, cần xét nghiệm PCR tìm DNA virus trên mẫu lấy từ tổn thương (bề mặt nốt, dịch, vảy) hoặc mẫu họng, hậu môn [1] [8]. Quy trình thường gồm:
- Hỏi bệnh: thời điểm nổi nốt, tiền sử tiếp xúc gần.
- Khám: da, niêm mạc miệng – sinh dục – hậu môn, hạch, mắt.
- Xét nghiệm PCR tại cơ sở được chỉ định; ở TP.HCM, ca nghi mpox được hướng dẫn đến Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP.HCM.
- Xét nghiệm kèm theo: HIV, giang mai, herpes sinh dục và các bệnh lây qua đường tình dục khác [4] [8].
Vì mpox là bệnh cần cách ly, ca nghi mpox không lấy mẫu xét nghiệm tại Phòng khám Da liễu Anh Mỹ. Ở TP.HCM, người nghi mắc được hướng dẫn đến Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP.HCM để xét nghiệm và cách ly, điều trị theo quy định. Tại phòng khám, bác sĩ khám tổn thương và tư vấn phân biệt với herpes, giang mai, sùi mào gà, thủy đậu hay zona; khi nghi mpox, bác sĩ hướng dẫn chuyển đến bệnh viện và thông báo cơ quan y tế dự phòng theo quy định. Với các nốt, vết loét cần tầm soát bệnh lây qua đường tình dục khác, bạn có thể tìm hiểu thêm về xét nghiệm STD.
Mắc đậu mùa khỉ cần làm gì, có vắc xin không?
Sau khi nhận biết đậu mùa khỉ và được xét nghiệm xác định, điều nên biết trước tiên là đa số người khỏe mạnh bị bệnh nhẹ và tự khỏi với chăm sóc hỗ trợ [1]. Theo WHO, hiện chưa có thuốc kháng virus nào được chứng minh hiệu quả với mpox [1]; mục này trong hướng dẫn WHO đang được sửa đổi [4]. Vì vậy, dùng thuốc hay không, nhất là ở người có nguy cơ bệnh nặng, do bác sĩ điều trị quyết định; bạn không nên tự mua thuốc.
Trong thời gian bệnh, WHO khuyên [1] [4]:
- Không gãi, không nặn, không chọc vỡ mụn nước.
- Giữ tổn thương sạch, khô; rửa tay trước và sau khi chạm vào.
- Súc miệng nước muối nếu có vết loét trong miệng.
- Cách ly theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Về vắc xin, WHO khuyến cáo tiêm khi có dịch cho người có nguy cơ phơi nhiễm cao như nhân viên y tế có nguy cơ, người có nhiều bạn tình, người tiếp xúc ca bệnh [5]. Nếu vừa tiếp xúc gần với người bệnh, bạn nên liên hệ cơ sở y tế càng sớm càng tốt; theo WHO, tiêm sau phơi nhiễm tốt nhất trong vòng 4 ngày [5] [1]. WHO đã tiền thẩm định vắc xin MVA-BN (loại không sao chép) vào tháng 9/2024 và cấp danh sách sử dụng khẩn cấp (EUL) cho LC16m8 (loại sao chép tối thiểu) vào tháng 11/2024 [6]. Người mang thai, suy giảm miễn dịch (kể cả HIV) hoặc viêm da cơ địa được khuyến cáo dùng loại không sao chép [5].
Báo cho bạn tình và người sống cùng
Bạn nên kiêng quan hệ tình dục và tiếp xúc gần cho tới khi mọi tổn thương đã đóng vảy, vảy bong và da mới mọc [4]. Đồng thời, hãy báo cho bạn tình và người sống cùng để họ theo dõi triệu chứng trong 21 ngày [1] và hỏi tư vấn tiêm phòng sau phơi nhiễm [5]. Việc báo tin không nhằm quy lỗi mà để bảo vệ người thân.
Khi nào cần gặp bác sĩ da liễu?
Tự nhận biết đậu mùa khỉ tại nhà chỉ giúp bạn biết lúc nào cần đi khám, không thay cho chẩn đoán. Hãy liên hệ y tế dự phòng địa phương hoặc Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP.HCM khi nghi mpox, tức là khi:
- Có nốt đau, lõm ở giữa, hoặc mụn nước, vết loét mới ở vùng kín, hậu môn, quanh miệng — nhất là sau tiếp xúc gần hoặc quan hệ với bạn tình mới.
- Nốt kèm sốt, mệt hoặc sưng hạch.
- Bạn tình hoặc người sống cùng vừa được chẩn đoán mpox.
Trong lúc chờ, bạn nên gọi trước để được hướng dẫn, che kín tổn thương, hạn chế tiếp xúc gần và không tự bôi hay uống thuốc.
Hãy đến cơ sở y tế ngay nếu có dấu hiệu biến chứng: đau mắt hoặc nhìn bất thường; đau hậu môn – trực tràng dữ dội; hạch cổ đau gây khó nuốt, ăn uống kém; nôn, mất nước; khó thở; lú lẫn [4]. Đặc biệt, trẻ nhỏ, người mang thai và người suy giảm miễn dịch (như HIV chưa kiểm soát) có nguy cơ bệnh nặng [4] [8].
Với các nốt, mụn nước hay vết loét vùng kín không kèm dấu hiệu nghi mpox nêu trên, cần phân biệt herpes, giang mai, sùi mào gà, u mềm lây hay zona, bác sĩ tại Phòng khám Da liễu Anh Mỹ có thể khám và tư vấn; bạn có thể đặt lịch khám qua Zalo hoặc gọi 028 6296 8968.
Câu hỏi thường gặp về đậu mùa khỉ (mpox)
Nổi mụn nước vùng kín sau quan hệ, làm sao nhận biết đậu mùa khỉ hay herpes?
Cần xét nghiệm mới biết chắc. Herpes thường là chùm mụn nước nhỏ, vỡ thành vết loét nông [17]; nốt mpox thường chắc, lõm ở giữa, đau, có thể kèm sưng hạch [7]. Hai bệnh có thể xảy ra cùng lúc, nên cần làm PCR và xét nghiệm các bệnh lây qua đường tình dục [4] [10].
Nghi mắc đậu mùa khỉ thì đi xét nghiệm ở đâu?
Vì mpox là bệnh cần cách ly, ở TP.HCM ca nghi mpox được hướng dẫn đến Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới TP.HCM để xét nghiệm và cách ly, điều trị theo quy định. Bạn nên liên hệ trước với cơ sở y tế hoặc y tế dự phòng địa phương và hạn chế tiếp xúc gần trong lúc chờ. Phòng khám Da liễu Anh Mỹ không lấy mẫu xét nghiệm mpox.
Đậu mùa khỉ có lây qua không khí khi nói chuyện gần không?
Virus có trong giọt bắn khi tiếp xúc rất gần, nhưng CDC nhận định bệnh không có khả năng lây từ người sang người qua không khí như cúm [9]. Điều cần tránh nhất là chạm vào nốt, vảy hoặc đồ dùng của người bệnh [9].
Đậu mùa khỉ có nguy hiểm không?
Với đa số người khỏe mạnh, bệnh nhẹ và tự lành sau khoảng 2–4 tuần [1]. Tuy vậy, trong đợt dịch 2022 có 13% người bệnh phải nhập viện, vì các lý do như đau hậu môn – trực tràng nặng, bội nhiễm mô mềm hay tổn thương mắt [11]. Trẻ nhỏ, người mang thai và người suy giảm miễn dịch có nguy cơ bệnh nặng hơn [4] [8].
Khỏi đậu mùa khỉ rồi, bao lâu thì quan hệ lại được?
Chỉ quan hệ lại khi mọi tổn thương đã đóng vảy, vảy bong hết và da mới đã mọc, tốt nhất sau khi bác sĩ xác nhận [4]. Sau đó, WHO khuyên dùng bao cao su thêm 12 tuần như một biện pháp thận trọng [1] [4].
Việt Nam có vắc xin đậu mùa khỉ không?
Thông tin về tiếp cận vắc xin mpox tại Việt Nam có thể thay đổi theo thời điểm, vì vậy bạn nên hỏi trực tiếp cơ sở y tế hoặc cơ quan y tế dự phòng địa phương. Trên thế giới, WHO đã tiền thẩm định vắc xin MVA-BN (09/2024) và cấp EUL cho LC16m8 (11/2024) [6]. Nếu vừa tiếp xúc gần với người bệnh, hãy liên hệ cơ sở y tế càng sớm càng tốt [5].
Tài liệu tham khảo
- World Health Organization. Mpox — Fact sheet. Cập nhật 26/08/2024.
- World Health Organization. Multi-country outbreak of mpox, External situation report #69. 14/09/2026.
- World Health Organization. WHO Rapid Risk Assessment — Mpox, Global v.6. Đánh giá 07/02/2026, đăng 17/02/2026.
- World Health Organization. Clinical management and infection prevention and control for mpox: living guideline, May 2025. Geneva: WHO; 2025.
- World Health Organization – SAGE. Smallpox and mpox (orthopoxviruses): WHO position paper. Weekly Epidemiological Record No 34, 23/08/2024.
- World Health Organization. Smallpox and mpox — vaccines. Trang chương trình tiêm chủng WHO.
- Centers for Disease Control and Prevention. Clinical Signs and Symptoms of Monkeypox. Cập nhật 14/01/2026.
- Centers for Disease Control and Prevention. Clinical Overview of Clade I and Clade II Monkeypox. Cập nhật 19/08/2026.
- Centers for Disease Control and Prevention. How Monkeypox Spreads. Cập nhật 23/02/2026.
- Centers for Disease Control and Prevention. Sexually Transmitted Infections Treatment Guidelines, 2021 — Genital, anal, or perianal ulcers. 2021.
- Thornhill JP, Barkati S, Walmsley S, et al.; SHARE-net Clinical Group. Monkeypox Virus Infection in Humans across 16 Countries — April–June 2022. N Engl J Med. 2022;387(8):679–691. doi:10.1056/NEJMoa2207323 · PMID 35866746
- Yon H, Shin H, … Yon DK. Clinical manifestations of human Mpox infection: A systematic review and meta-analysis. Rev Med Virol. 2023;33(4):e2446. doi:10.1002/rmv.2446 · PMID 37056203
- Ponce L, Linton NM, … Dushoff J. Incubation Period and Serial Interval of Mpox in 2022 Global Outbreak Compared with Historical Estimates. Emerg Infect Dis. 2024;30(6):1173–1181. doi:10.3201/eid3006.231095 · PMID 38781950
- Brosius I, Vakaniaki EH, … Mbala-Kingebeni P. Epidemiological and clinical features of mpox during the clade Ib outbreak in South Kivu, Democratic Republic of the Congo: a prospective cohort study. Lancet. 2025;405(10478):547–559. doi:10.1016/S0140-6736(25)00047-9 · PMID 39892407
- Kallay O, Ji L, … Nachega JB. Clade-specific ophthalmic manifestations of mpox: an umbrella review and meta-analysis of systematic reviews. Br J Ophthalmol. 2025 (online 30/12/2025). doi:10.1136/bjo-2025-328294 · PMID 41469169
- Maronese CA, … Marzano AV. Mpox: an updated review of dermatological manifestations in the current outbreak. Br J Dermatol. 2023;189(3):260–270. doi:10.1093/bjd/ljad151 · PMID 37146166
- Al-Dabbagh J, Mohammad Deeb E, Younis R, Eissa R. The dermatological manifestations and differential diagnosis of monkeypox: A narrative review. Medicine (Baltimore). 2024;103(44):e40359. doi:10.1097/MD.0000000000040359 · PMID 39496026
- Pourriyahi H, Aryanian Z, Afshar ZM, Goodarzi A. A systematic review and clinical atlas on mucocutaneous presentations of the current monkeypox outbreak: With a comprehensive approach to all dermatologic and nondermatologic aspects of the new and previous monkeypox outbreaks. J Med Virol. 2023;95(2):e28230. doi:10.1002/jmv.28230 · PMID 36254380
- HCDC – Trung tâm Kiểm soát bệnh tật TP.HCM. Tại sao WHO tuyên bố Mpox là tình trạng khẩn cấp về sức khỏe toàn cầu? 17/08/2024.
